OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA RAQAMLI REYTING VA TRANSKRIPTLARNI XAVFSIZ SAQLASH UCHUN BLOKCHEYN ARXITEKTURASINI LOYIHALASH
Annotatsiya va maqola mazmuni
Anotatsiya (UZ)
Ushbu maqolada oliy ta’lim muassasalarida talabalar reytingi va akademik transkriptlarini boshqarishning an’anaviy markazlashgan tizimlaridagi axborot xavfsizligi muammolari, xususan, “yagona nosozlik nuqtasi” xavfi va ma’lumotlarni manipulyatsiya qilishda inson omilining salbiy ta’siri tahlil qilingan. Muallif ushbu muammolarni hal etish uchun blokcheyn texnologiyasining markazlashmaganlik, o‘zgartirib bo‘lmaslik va shaffoflik kabi xususiyatlariga tayangan holda maxsus arxitektura modelini taklif etadi. Tadqiqotda ta’lim tizimi uchun Xususiy yoki Konsorsium blokcheyn turlari maqbul deb topilib, uPort modeliga asoslangan gibrid (on-chain va off-chain) ma’lumot saqlash tizimi hamda smart-kontraktlarning mantiqiy algoritmlari ishlab chiqilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, taklif etilayotgan arxitektura tranzaksiyalar vaqtini 15 soniyagacha qisqartiradi, operatsion xarajatlarni 30% dan 50% gacha kamaytiradi hamda akademik ma’lumotlarni qalbakilashtirishdan ishonchli himoya qiladi. Shuningdek, tizimni HEMIS platformasiga integratsiya qilishdagi texnik va huquqiy to‘siqlar hamda ularning yechimlari ko‘rsatib o‘tilgan.
Аннотация (RUS)
В данной статье проанализированы проблемы информационной безопасности традиционных централизованных систем управления академическими рейтингами и транскриптами студентов в учреждениях высшего образования, в частности риск возникновения «единой точки отказа» и негативное влияние человеческого Olimlar nigohi ilmiy-ommabop jurnal фактора на возможность манипулирования данными. Для решения указанных проблем автор предлагает специальную архитектурную модель, основанную на таких ключевых свойствах технологии блокчейн, как децентрализация, неизменяемость и прозрачность. В ходе исследования установлено, что наиболее приемлемыми для системы высшего образования являются частные и консорциумные блокчейн-сети. На основе модели uPort разработана гибридная система хранения данных (on-chain и off-chain), а также логические алгоритмы функционирования смарт-контрактов. Полученные результаты показывают, что предлагаемая архитектура позволяет сократить время обработки транзакций до 15 секунд, снизить операционные затраты на 30–50 % и обеспечить надежную защиту академических данных от фальсификации. Кроме того, рассмотрены технические и правовые барьеры интеграции системы с платформой HEMIS, а также предложены пути их преодоления.
Abstract (EN)
This paper analyzes the information security challenges of traditional centralized student rating and academic transcript management systems in higher education, specifically highlighting the "single point of failure" vulnerability and the negative impact of human intervention in data manipulation. To address these fundamental issues, the author proposes a specialized blockchain architecture relying on core features such as decentralization, immutability, and transparency. The study identifies Private or Consortium blockchains as the most suitable types for educational systems, and develops a hybrid data storage model (on-chain and off-chain) based on the uPort model, alongside logical smart contract algorithms. The results indicate that the proposed framework reduces transaction processing times to 15 seconds, cuts operational costs by 30% to 50%, and reliably protects academic data from falsification. Furthermore, technical and legal integration barriers regarding the national HEMIS platform and their respective solutions are comprehensively discussed.
Adabiyotlar
Karimov, T., Sadinova, M. Blokcheyn texnologiyasi va undan foydalanish yo‘llari // pedagoglar.org onlayn ilmiy jurnali. –2025. – № 86. – B. 276-284.
Mamadjanov Sh.Sh., Odilov A. Blockchain texnologiyalari: xavfsizlik va ma’lumotlarni boshqarish sohasida yangi natijalar // “Yoshlar va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash – mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning muhim omili” mavzusidagi xalqaro ilmiy- amaliy konferensiya materiallari to‘plami. – Qo‘qon: Qo‘qon universiteti, 2026. – B. 455-460.
Karabayev R.Z. Raqamli iqtisodiyotni rivojlanishda blokcheyn texnologiyasining o‘rni // “The Latest News and Research in Education” mavzusidagi xalqaro onlayn ilmiy konferensiya materiallari to‘plami. – Toshkent: TATU, 2025. – B. 1-5.
Яо Яцзе. Применение технологии блокчейн в управлении бизнесом // Столыпинский вестник. – 2022. – № 9. – С. 5155-5168
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “O‘zbekiston – 2030” Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risidagi Farmon. – Toshkent, 2023. Olimlar nigohi ilmiy-ommabop jurnal
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Ta’lim tizimini raqamlashtirishga oid normativ- huquqiy hujjatlar to‘plami. – Toshkent, 2020–2024.
Alimuhamedov R., Qodirov A. Oliy ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etish masalalari // O‘zbekiston ta’limi. – Toshkent, 2022.
Безуглая В. А. Блокчейн как инструмент трансформации процесса оценки объектов интеллектуальной собственности / В. А. Безуглая, С. Ф. Куган // Цифровая трансформация. – 2025. – Т. 31, № 2. – С. 69–76. – DOI: http://dx.doi.org/10.35596/1729-7648- 2025-31-2-69-76.
Malikov E.A. Интеграция технологий блокчейн в процессы оптимизации управленческих решений в организационных системах ОПК / E.A. Malikov, T.P. Talla Fongang, V.V. Pyan`kov // Вестник РУДН. Серия: Инженерные исследования. – 2026. – Т. 27, № 1. – С. 49–60. – DOI: 10.22363/2312-8143-2026-27-1-49-60.