ICHKI LOKUS NAZORAT VA MOTIVATSION FAOLIYAT XUSUSIYATLARINING O‘RGANILISHI
Annotatsiya va maqola mazmuni
Anotatsiya (UZ)
Mazkur maqolada ichki lokus nazorati va motivatsion faoliyatning nazariy hamda empirik jihatlari psixologik nuqtai nazardan tahlil qilingan. Tadqiqotning metodologik asosini J. Rotterning lokus nazorati nazariyasi, D. MakKlellandning muvaffaqiyat motivatsiyasi konsepsiyasi, J. Atkinsonning kutilma–qiymat modeli hamda E. Desi va R. Rayanning o‘zini aniqlash nazariyasi tashkil etadi. Tadqiqotda M. Kubishkinaning "MAC – Motivatsiyaning yo‘nalganligini aniqlash" metodikasi yordamida 8- va 10-sinf o‘quvchilarining motivatsion yo‘nalganligi o‘rganildi (n=208). Empirik natijalar yuqori sinf o‘quvchilarida raqobatga moyillik va maqsadga erishishga intilish ko‘rsatkichlari statistik jihatdan ishonchli ravishda yuqoriligini (p<0,05), ijtimoiy nufuzga intilish esa yosh omiliga nisbatan barqarorligini ko‘rsatdi. Olingan natijalar ichki lokus nazoratining o‘quvchilarning mas’uliyat hissi, o‘zini boshqarish kompetensiyasi va akademik motivatsiyasini rivojlantirishdagi muhim psixologik omil ekanligini tasdiqlaydi hamda ta’lim jarayonida shaxsga yo‘naltirilgan psixologik-pedagogik texnologiyalarni takomillashtirish uchun ilmiy asos yaratadi.
Аннотация (RUS)
В статье представлены результаты теоретического и эмпирического исследования взаимосвязи внутреннего локуса контроля и мотивационной деятельности личности. Методологическую основу исследования составили теория локуса контроля Дж. Роттера, концепция мотивации достижения Д. МакКлелланда, модель «ожидание– ценность» Дж. Аткинсона, а также теория самодетерминации Э. Деси и Р. Райана. Эмпирическая часть исследования проведена с использованием методики М. Кубышкиной «МАС – определение направленности мотивации» среди учащихся 8-х и 10-х классов (n=208). Полученные результаты свидетельствуют о статистически значимом повышении стремления к достижению цели и конкурентной направленности у учащихся старших классов (p<0,05), тогда как стремление к социальному престижу сохраняет относительную стабильность независимо от возраста. Результаты подтверждают, что внутренний локус контроля является важным психологическим фактором формирования учебной мотивации, ответственности, саморегуляции и успешности учебной деятельности. Полученные выводы могут быть использованы при разработке современных психолого-педагогических технологий развития личности обучающихся.
Abstract (EN)
This article examines the theoretical and empirical relationship between internal locus of control and motivational activity from a psychological perspective. The methodological framework is based on Rotter's locus of control theory, McClelland's achievement motivation theory, Atkinson's expectancy-value model, and Deci and Ryan's Self-Determination Theory. An empirical study involving 208 eighth- and tenth-grade students was conducted using M. Kubishkina's "MAC – Motivation Orientation Assessment" methodology. The findings revealed statistically significant differences in achievement orientation and competitiveness, with tenth- grade students demonstrating higher levels of goal-directed motivation and competitive orientation (p<0.05). In contrast, the tendency toward social prestige remained relatively stable across age groups. The results indicate that an internal locus of control serves as an important psychological determinant of academic motivation, self-regulation, personal responsibility, and learning effectiveness. The study provides a scientific basis for developing learner-centered psychological and pedagogical approaches aimed at enhancing students' motivational resources and educational outcomes.
Adabiyotlar
Rotter J.B. Social Learning and Clinical Psychology. – New York: Prentice-Hall, 1954.
Rotter J.B. Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement // Psychological Monographs. – 1966. – Vol. 80, № 1. – P. 1–28.
Xaydarov F.I. O‘quv faoliyati motivasiyasi. – T.: Fan, 2005. – 90–105 b.
Жўраев Н.С. «Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda o‘qish motivlarini shakllantirishning psixologik xususiyatlari»: PhD дис. автореф. – Т.: TDPU, 2009. – 134 б.
Jumaboyeva M.X. «Talabalarda o‘qish motivlari namoyon bo‘lishining psixologik xususiyatlari (davlat va xususiy ta’lim muassasalari misolida) »: PhD дис. автореф. – Т.: URDU, 2025. – 134 б.
Usmonova N.Z. «Talabalarning o‘quv motivatsiyasini shakllantirishning psixologik asoslari»: PhD дис. автореф. – Т.: TDPU, 2015. – 119 б.
Yuldasheva N.Sh. Shaxs irodaviy regulyatsiyasi jarayonida lokus nazoratning o‘rni: дис. автореф. – Тошкент, 2024. – 5–18 б.
Yuldasheva D.Sh. Talabalarda o‘quv motivatsiyasini rivojlantirishning pedagogik- psixologik xususiyatlari: дис. автореф. – Тошкент, 2025. – 58 б.
Локус контроля // Социология: Энциклопедия / Сост. А. А. Грицанов, В. Л. Абушенко, Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. -Минск: 200